W kościele w Górsku odnaleziono belkę z napisem z XVII wieku

Historia świątyni w Górsku nie jest w pełni znana. Źródła świadczące o jej wieku są niejednoznaczne. Znalezisko potwierdza jednak hipotezy historyków o dziejach obiektu.
Na belce widnieje napis „HALTERN ANTONY DHONEPPE MDCLXI („Właściciel Antoni Donepe 1661). – O odkryciu zostałem poinformowany przez księdza proboszcza Pyzika i księdza Nowogórskiego – mówi Andrzej Walczyński, historyk, dyrektor Zespołu Szkół w Górsku. – Według mojej wiedzy, pierwsza świątynia została wzniesiona w naszej miejscowości w latach 1612-1614 z inicjatywy kalwińskich władz Torunia dla nawrócenia wyznawców innego odłamu protestantyzmu – holenderskich menonitów. Osiedlano ich w tam czasie w pobliski Starym Toruniu w 1574 roku, a dwie dekady później w Górsku.

Osadnicy przybyli do gminy Zławieś Wielka w celu osuszania podmokłych terenów nadwiślańskich. Wzbraniali się przed obejmowaniem wysokich urzędów, składaniem przysiąg i służbą wojskową.

– Byli oni przeciwnikami przemocy i hierarchii kościelnej, a uznawali wyłącznie dwa sakramenty – eucharystię i chrzest dorosłych od 14 roku życia – wskazuje Andrzej Walczyński. – Zwalczali ich nie tylko katolicy, ale także toruńscy protestanci – bracia czescy, luteranie i kalwini. Ostatecznie w Górsku i Starym Toruniu pozostali tylko ci, którzy porzucili swą wiarę i przeszli na kalwinizm lub luteranizm. Dla nich właśnie wybudowano zbór w Górsku.

Oficjalnie kamień węgielny pod pierwszą świątynię protestancką w Górsku wmurowano 6 czerwca 1612 roku, i bardzo szybko, bo już w październiku tego roku, gmach był postawiony w stanie surowym. Na zachowanej mapie Górska z tego roku wyraźnie widać, że świątynia posiadała wysoką, strzelistą wieżę, przybudówkę, a przed nią wznosiła się brama lub wejście. Oficjalnie zbór poświęcono 25 marca 1614 roku z udziałem polskiego i niemieckiego pastora, władz Torunia i wielu gości.

– Odkryty na belce niemiecki napis z rzymską datą 1661 i nazwiskiem ówczesnego burmistrza Antoniego Donepe (1606-1663) jest związany z drugim, tragicznym okresem historii kościoła w Górsku – wskazuje Andrzej Walczyński. – W okresie wojen szwedzkich pierwszy zbór został w 1658 roku zniszczony przez wojska litewskie, a przez następne trzy lata urząd pastora nie był obsadzony. Nie wiadomo dokładnie, jakich strat doznała świątynia, niewątpliwie jednak musiały być one znaczne, gdyż budowlę z inicjatywy burmistrza Donepe wzniesiono na nowo w dwóch etapach. Pierwszy rozpoczęto w 1660 roku i zakończono na początku następnego roku. 2 lutego 1661 roku uroczyście poświęcono nowy zbór z udziałem zasłużonego burmistrza oraz seniora gminy ewangelickiej i profesor gimnazjum Johanna Neunachbara. W drugim etapie, dopiero w 1687 roku, ukończono wieżę, o czym świadczyła zaginiona kilkanaście lat temu żelazna chorągiewka.

Na przyszły rok, w 400 rocznicę poświęcenia świątyni, planowany jest remont wieży. Być może wtedy uda się otworzyć jej kule i odkryć, jakie jeszcze tajemnice kryje kościół w Górsku.